Tại 21 Phạm Ngọc Thạch, phường Xuân Hòa, công trình hiện được sử dụng làm trụ sở tạm thời của Nhà Văn hóa Thanh niên TP.HCM vẫn giữ lại một diện mạo rất khác giữa khu trung tâm thành phố: mái ngói đỏ, những khối tháp tròn, hành lang rộng và hệ cửa vòm gợi nhớ một Sài Gòn của đầu thế kỷ XX.

Đây là một công trình mang rõ tinh thần kiến trúc Pháp thuộc, nhưng không phải sự sao chép nguyên vẹn kiến trúc châu Âu. Qua thời gian, những yếu tố cổ điển đã được điều chỉnh để thích nghi với khí hậu nhiệt đới, tạo nên một thứ ngôn ngữ kiến trúc lai ghép rất đặc trưng của Sài Gòn.

Những khối tháp tạo nên dáng vẻ của một biệt thự châu Âu

Nhìn từ bên ngoài, chi tiết gây ấn tượng mạnh nhất là các khối tháp hình trụ nhô ra khỏi mặt đứng.

Phần thân tháp được xử lý khá giản dị, gần như không có nhiều phù điêu trang trí. Thay vào đó, kiến trúc sư tạo điểm nhấn bằng các đường gờ ngang, cửa sổ cao và một số ô cửa tròn nhỏ – oculus, làm cho bề mặt tường có nhịp điệu nhưng không quá nặng nề.

Phía trên là mái chóp dốc lợp ngói đất nung, tạo hình gần với những tháp góc thường gặp trong kiến trúc biệt thự Pháp cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.

Đặc biệt, phần mái không kết thúc sát tường mà vươn ra thành một mái hiên sâu, được nâng đỡ bởi hệ vì và console gỗ lộ thiên. Nhìn từ dưới lên, chính lớp kết cấu gỗ này tạo nên một khoảng bóng đổ dày, làm cho mái nhà như tách khỏi thân công trình.

Đây không chỉ là yếu tố thẩm mỹ.

Trong điều kiện nắng nóng và mưa nhiều của Nam Bộ, phần mái vươn rộng giúp hạn chế bức xạ trực tiếp lên tường, đồng thời bảo vệ cửa và hành lang khỏi mưa tạt. Kiến trúc châu Âu khi đi vào Đông Dương vì thế đã phải học cách thích nghi với khí hậu bản địa.

Vòm cửa, hành lang và sự tiết chế trong trang trí

Qua những bức ảnh của Kame, hệ cửa là một trong những thành phần tạo nên tính cách rõ nhất cho công trình.

Thay vì những ô cửa vuông thông thường, nhiều vị trí sử dụng cửa vòm cao, kéo ánh sáng sâu vào không gian bên trong. Một số cửa và chi tiết trang trí xuất hiện dạng vòm biến thể, gợi ảnh hưởng của những ngôn ngữ kiến trúc Địa Trung Hải và kiến trúc châu Âu thế kỷ XIX.

Tuy nhiên, chúng đều được giản lược đáng kể.

Không có quá nhiều phù điêu cầu kỳ hay hệ cột đồ sộ. Trang trí chủ yếu được tạo ra bằng tỷ lệ, đường gờ, lan can con tiện và nhịp lặp của cửa.

Chính sự tiết chế này làm cho công trình vẫn có vẻ trang trọng nhưng không nặng nề.

Nhìn vào mặt đứng, ta có thể thấy kiến trúc được chia thành từng lớp khá rõ: chân tường, thân nhà, hệ cửa, dải lan can rồi đến mái. Các đường phào ngang làm nhiệm vụ định hình tỷ lệ, đồng thời khi ánh sáng chiếu xiên sẽ tạo bóng đổ, khiến bức tường tưởng như phẳng trở nên có chiều sâu.

Mái ngói – phần kiến trúc già đi đẹp nhất

Nếu tường được sơn lại và có thể thay đổi màu sắc qua nhiều lần tu bổ, thì hệ mái lại lưu giữ dấu vết thời gian rõ hơn cả.

Qua ảnh chụp từ trên cao, có thể nhìn thấy những mảng ngói đỏ đã chuyển sang nhiều sắc độ: đỏ gạch, nâu sẫm, xám và gần như đen ở những khu vực lâu ngày chịu mưa nắng.

Chính sự không đồng đều ấy lại tạo nên một vẻ đẹp rất đặc biệt.

Mái lớn có độ dốc cao giúp thoát nước nhanh, trong khi các mái chóp đặt trên khối tròn tạo nên những điểm nhấn thẳng đứng. Khi nhìn tổng thể, hệ mái trở thành một trong những yếu tố nhận diện quan trọng nhất của công trình.

Tường màu vàng kem, gỗ sẫm màu và mái ngói đỏ cũng tạo thành bảng màu rất quen thuộc của nhiều công trình kiến trúc Pháp tại Đông Dương.

Một công trình được thiết kế để sống cùng khí hậu

Đi sâu vào bên trong, giá trị của công trình không chỉ còn nằm ở phong cách.

Đó là cách kiến trúc làm việc với nắng, gió và khoảng chuyển tiếp.

Hành lang rộng.

Mái hiên sâu.

Các cửa mở lớn.

Hệ cửa sổ cao giúp tăng khả năng lấy sáng.

Những khoảng sân xen giữa các khối nhà tạo điều kiện để không khí lưu thông.

Ngay cả khối tháp tròn cũng không hoàn toàn đóng kín; các khe mở, cửa sổ và khoảng thông gió phía dưới mái giúp giảm cảm giác nặng nề của một thể tích lớn.

Đây chính là một trong những giá trị quan trọng nhất của kiến trúc thuộc địa nhiệt đới: công trình không chống lại khí hậu bằng máy móc, mà sử dụng chính hình thức kiến trúc để điều tiết nó.

Một khoảng ký ức giữa thành phố đang thay đổi

Điều thú vị nhất của công trình hôm nay có lẽ nằm ở sự tương phản.

Phía sau những mái ngói thấp đã xuất hiện các cao ốc kính và bê tông. Những tòa nhà hiện đại vươn lên bên cạnh khiến công trình cũ càng trở nên nhỏ bé, nhưng đồng thời cũng làm giá trị của nó hiện ra rõ hơn.

Một bên là tốc độ phát triển của TP.HCM.

Một bên là dấu tích của một thời kỳ đô thị đã đi qua.

Trải qua nhiều biến động, công trình vẫn giữ được những thành phần nhận diện cơ bản: hệ mái ngói dốc, tháp tròn, cửa vòm, lan can, hành lang và những khoảng sân nhiều cây xanh.

Đó là lý do những công trình như thế này cần được nhìn nhận không chỉ bằng tuổi đời, mà bằng khả năng lưu giữ ký ức đô thị.

Bởi kiến trúc đôi khi chính là cuốn biên niên sử dễ nhìn thấy nhất của một thành phố.

Với Kame Asia, việc ghi lại công trình này không đơn thuần là chụp một tòa nhà đẹp.

Đó là cách chúng tôi lưu giữ mối quan hệ giữa kiến trúc – khí hậu – vật liệu – cảnh quan và thời gian, trước khi thành phố tiếp tục bước sang một diện mạo khác.

Ảnh: Kame Asia.