Biệt thự 257 Hoàng Văn Thụ – khi Art Deco được “nhiệt đới hóa” giữa Sài Gòn

“Bất đối xứng, nhưng lại rất cân bằng.”

Đó có lẽ là cảm nhận rõ nhất khi đứng trước biệt thự số 257 Hoàng Văn Thụ – một công trình được thiết kế bởi kiến trúc sư Paul Veysseyre, người cũng tham gia thiết kế quần thể biệt thự Hui Bon Hoa tại số 1 Lý Thái Tổ.

Nhìn thoáng qua, công trình mang dáng dấp của một biệt thự châu Âu đầu thế kỷ XX với mái ngói đỏ, tháp tròn, cửa vòm và những đường phào chạy ngang mặt đứng. Nhưng quan sát kỹ hơn, ta nhận ra đây không phải một kiến trúc châu Âu được đặt nguyên vẹn vào Sài Gòn.

Nó đã được biến đổi.

Được thích nghi.

Và quan trọng hơn, được “nhiệt đới hóa” để có thể tồn tại trong khí hậu nóng ẩm của miền Nam.

Một bố cục bất đối xứng có chủ đích

Khác với những biệt thự Tân cổ điển thường tổ chức theo một trục trung tâm rõ ràng, công trình tại 257 Hoàng Văn Thụ không tìm kiếm sự cân bằng bằng đối xứng tuyệt đối.

Các khối nhà được dịch chuyển, đan xen và thay đổi cao độ.

Một bên là những mảng tường tương đối đặc, bề mặt xử lý sần và ít cửa mở. Phía còn lại nhẹ hơn nhờ hành lang, cửa sổ, lan can và những khoảng rỗng.

Ở giữa là khối tháp cong hình trụ, đóng vai trò như một bản lề thị giác kết nối các phần kiến trúc khác nhau.

Chính sự lệch khối ấy tạo nên chuyển động cho mặt đứng.

Không có một trục đối xứng cứng nhắc, nhưng các thành phần vẫn được kiểm soát bằng tỷ lệ, cao độ mái, nhịp cửa và khoảng đặc – rỗng. Vì vậy, công trình vừa mang cảm giác tự do của kiến trúc hiện đại, vừa giữ được sự trang trọng của một biệt thự đô thị.

Khối tháp cong – nơi hình học Art Deco trở nên mềm mại

Qua những hình ảnh được ghi lại, tháp tròn là một trong những thành phần nhận diện mạnh nhất của công trình.

Khối trụ vươn lên từ mặt bằng, được khoét những cửa sổ hẹp, cửa tròn nhỏ và các mảng trang trí hình học giản lược. Phần thân gần như không cần quá nhiều hoa văn; bản thân hình học của khối cong đã đủ tạo điểm nhấn.

Đây cũng là một cách xử lý rất gần tinh thần Art Deco: hình thức được tạo nên từ khối, đường nét và nhịp điệu, thay vì phụ thuộc vào những lớp phù điêu dày đặc.

Nhưng thay vì kết thúc bằng một mái bằng hoàn toàn hiện đại, phía trên tháp lại xuất hiện một mái chóp cao lợp ngói đất nung, với phần mái đua rộng và hệ kết cấu gỗ lộ bên dưới.

Sự kết hợp ấy khiến công trình trở nên rất riêng.

Một bên là hình học hiện đại.

Một bên là mái dốc truyền thống.

Và ở giữa là bài toán khí hậu.

Hệ mái – chi tiết “đắt” nhất của công trình

Nhìn từ trên cao, mái gần như trở thành nhân vật chính.

Các mái lớn, mái phụ và mái chóp được ghép lại thành một hệ thống nhiều lớp, tạo nên silhouette rất mạnh. Mái có độ dốc lớn, sử dụng ngói đất nung, phần diềm vươn xa khỏi mặt tường.

Đây không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ.

Với khí hậu Sài Gòn, mái dốc giúp thoát nước nhanh trong những trận mưa lớn; lớp ngói và khoảng không dưới mái làm giảm lượng nhiệt truyền trực tiếp vào không gian bên trong; còn mái hiên sâu che nắng cho tường và cửa.

Nói cách khác, hệ mái vừa là hình thức, vừa là cỗ máy điều hòa thụ động.

Những bức ảnh chụp từ trên cao cũng cho thấy mái đã mang trên mình dấu vết của thời gian. Những viên ngói không còn đồng nhất một màu đỏ mới, mà chuyển sang đỏ sẫm, nâu, đen và đôi khi phủ những mảng rêu nhỏ.

Chính sự lão hóa ấy khiến vật liệu trở nên có chiều sâu.

Ánh nắng cuối ngày đi qua từng lớp ngói, làm hiện rõ nhịp mái và khiến toàn bộ công trình có một sắc độ ấm rất đặc trưng của kiến trúc cũ Sài Gòn.

Kiến trúc được thiết kế để thở

Nếu mái giải quyết vấn đề nắng và mưa, thì hệ cửa, lam và hành lang lại giải quyết bài toán thông gió.

Trên các mặt đứng có thể nhìn thấy nhiều ô gạch thông gió, các dải cửa cao và những khoảng mở giúp không khí xuyên qua công trình. Những khối nhà không đóng kín hoàn toàn mà được kết nối thông qua các khoảng sân, lối đi và vùng đệm.

Cửa vòm cao cho phép đưa ánh sáng sâu vào bên trong nhưng vẫn nằm dưới lớp mái hiên bảo vệ.

Hệ lan can con tiện, những khoảng rỗng phía dưới mái cùng kết cấu gỗ lộ thiên tiếp tục làm giảm cảm giác nặng nề của những mảng tường lớn.

Đây là lúc ta thấy rõ nhất quá trình “nhiệt đới hóa” kiến trúc phương Tây.

Một ngôn ngữ kiến trúc có nguồn gốc từ châu Âu, khi đi vào Sài Gòn, buộc phải học cách sống với nắng gắt, độ ẩm cao, những cơn mưa lớn và nhu cầu thông gió tự nhiên.

Ánh sáng kể lại logic của kiến trúc

Khi thực hiện bộ ảnh này, nhiếp ảnh gia của Kame Asia lựa chọn những thời điểm có ánh sáng xiên – sáng sớm hoặc cuối buổi chiều.

Bởi với một công trình như 257 Hoàng Văn Thụ, ánh sáng không chỉ giúp bức ảnh đẹp hơn.

Ánh sáng giúp đọc kiến trúc.

Khi mặt trời xuống thấp, lớp tường sần bắt đầu hiện rõ cấu trúc bề mặt. Bóng của mái hiên đổ sâu xuống tường. Các ô thông gió tạo thành những chuỗi sáng – tối. Lan can, cầu thang và hệ vì gỗ hiện lên thành những nhịp điệu rõ ràng.

Đặc biệt, những khối cong của tháp bắt đầu tách khỏi các mặt phẳng phía sau nhờ sự chuyển tiếp nhẹ nhàng giữa sáng và bóng.

Khi đó, ta mới thấy điều kiến trúc sư muốn làm: không phải tạo ra một mặt tiền để nhìn trực diện, mà là một công trình thay đổi liên tục theo vị trí người quan sát và chuyển động của mặt trời.

Một lớp ký ức giữa thành phố đang vươn cao

Trong những bức ảnh chụp rộng, phía sau mái ngói đỏ của biệt thự đã xuất hiện những tòa cao tầng hiện đại.

Sự tương phản ấy rất đáng chú ý.

Một bên là kiến trúc thấp tầng, xây dựng theo logic khí hậu của gần một thế kỷ trước.

Một bên là thành phố hiện đại đang liên tục phát triển theo chiều cao.

Giữa hai lớp đô thị ấy, biệt thự 257 Hoàng Văn Thụ vẫn tồn tại như một dấu mốc của quá trình Sài Gòn tiếp nhận và biến đổi kiến trúc phương Tây.

Với Kame Asia, việc ghi lại công trình này không chỉ nhằm tạo nên một bộ ảnh kiến trúc.

Đó còn là cách sử dụng hình ảnh để lưu lại hình khối, vật liệu, ánh sáng và dấu vết thời gian của một công trình trước khi thành phố tiếp tục thay đổi.

Bởi đôi khi, để hiểu một kiến trúc, chúng ta không chỉ cần biết nó được xây như thế nào.

Chúng ta còn cần nhìn thấy cách công trình ấy đã sống cùng khí hậu và già đi cùng thành phố ra sao.

Ảnh: Kame Asia.