Đầu thập niên 1960, trên một ngọn đồi phía Đông Bắc thành phố Đà Lạt, giữa những triền thông đặc trưng của cao nguyên, một công trình khoa học chưa từng có ở Việt Nam lúc bấy giờ bắt đầu hình thành: Trung tâm Nghiên cứu Nguyên tử Đà Lạt, ngày nay là Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt.

Đây không chỉ là nơi đặt một lò phản ứng hạt nhân. Nhìn dưới góc độ kiến trúc, công trình còn là một trong những ví dụ đặc biệt cho tư duy của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ: tiếp nhận thành tựu kỹ thuật hiện đại của phương Tây nhưng diễn giải chúng bằng một ngôn ngữ mang căn tính phương Đông.

Lò phản ứng TRIGA Mark II do Hoa Kỳ cung cấp ban đầu đi cùng mô hình nhà lò dạng khối vuông – một cách tổ chức thiên về công năng và kỹ thuật.

Nhưng khi công trình được giao cho Ngô Viết Thụ thiết kế, ông đã không đơn thuần dựng lại một mẫu kiến trúc có sẵn.

Ở trung tâm, kiến trúc sư lựa chọn khối nhà lò hình trụ, như hình ảnh của hạt nhân. Bao quanh khối trung tâm là hệ thống các công trình và hành lang được tổ chức theo những vòng cung đồng tâm, gợi liên tưởng tới quỹ đạo chuyển động của electron quanh hạt nhân nguyên tử.

Nhìn từ trên cao, toàn bộ mặt bằng vì thế mang dáng dấp của một mô hình nguyên tử được chuyển hóa thành kiến trúc.

Đó là một cách tiếp cận rất đặc biệt: thay vì che giấu bản chất kỹ thuật của công trình, Ngô Viết Thụ biến chính đối tượng nghiên cứu – nguyên tử – thành ý niệm tổ chức không gian.

Khi triết lý phương Đông hội ngộ đỉnh cao khoa học phương Tây

Điều thú vị hơn nằm ở lớp tư tưởng phía sau hình thức ấy.

Khoảng không gian giữa nhà lò trung tâm và dãy công trình vòng ngoài được tổ chức theo ý niệm gợi nhắc tới trận đồ Bát quái trong triết học phương Đông.

Một bên là nguyên tử – biểu tượng của khoa học hiện đại trong thế kỷ XX.

Một bên là Bát quái – hệ tư tưởng cổ phương Đông về vận động, cân bằng và quan hệ giữa các thành tố trong vũ trụ.

Hai thế giới tưởng như rất xa nhau lại gặp nhau trong cùng một công trình.

Chính sự giao thoa ấy tạo nên nét riêng của Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt: một cơ sở khoa học sử dụng công nghệ tiên tiến của phương Tây nhưng không trở thành một khối kiến trúc hoàn toàn xa lạ với văn hóa Á Đông.

Ngôn ngữ kiến trúc vẫn còn hiện diện sau hơn sáu thập niên

Đi giữa công trình hôm nay, những ý tưởng ấy vẫn có thể được nhận ra khá rõ.

Khối trụ của nhà lò tạo cảm giác chắc chắn và tập trung, trở thành tâm điểm của toàn bộ quần thể.

Bao quanh là những hành lang cong liên tục, đưa con người di chuyển theo cấu trúc vòng tròn thay vì những trục thẳng đơn giản.

Các mái bê tông vươn rộng tạo nên những đường nét mạnh mẽ, có hình thức gợi liên tưởng đến những trang sách đang mở. Những bức tường đá tạo cảm giác vững chãi, trong khi hệ thống gạch thông gió ở một số vị trí giúp công trình thích nghi tốt hơn với điều kiện khí hậu.

Từng chi tiết cho thấy đây không chỉ là một “vỏ bọc” cho thiết bị khoa học. Kiến trúc đã được suy nghĩ như một hệ thống hoàn chỉnh, nơi công năng, biểu tượng và triết lý cùng tồn tại.

Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt nhìn từ cổng

Kiến trúc của thời đại nguyên tử

Lò phản ứng được xây dựng từ năm 1961, đạt trạng thái tới hạn lần đầu vào ngày 26/2/1963 và được khánh thành vào tháng 10/1963.

Đây cũng là lò phản ứng hạt nhân đầu tiên của Đông Nam Á.

Hơn sáu thập niên sau, công trình vẫn hiện diện và vận hành giữa những hàng thông Đà Lạt, như một chứng nhân cho thời điểm Việt Nam bắt đầu tiếp cận một trong những lĩnh vực khoa học tiên tiến nhất của thế kỷ XX.

Nếu ở Chợ Đà Lạt, Ngô Viết Thụ giải quyết bài toán kiến trúc và giao thông trên một địa hình dốc đặc trưng của thành phố cao nguyên, thì tại Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt, ông phải đối diện với một thách thức hoàn toàn khác.

Đó là câu hỏi:

Làm thế nào để kiến trúc của thời đại nguyên tử vẫn có thể mang trong mình tinh thần phương Đông?

Và câu trả lời của Ngô Viết Thụ chính là công trình còn tồn tại đến hôm nay – nơi triết lý Á Đông gặp gỡ khoa học phương Tây, nơi hình ảnh nguyên tử được chuyển hóa thành không gian kiến trúc, và nơi công nghệ hiện đại không đồng nghĩa với việc từ bỏ bản sắc văn hóa.

Ảnh chụp bởi: Kame Asia