Giữa vùng biển trời rộng lớn của Cam Ranh, nơi những dãy núi đổ bóng xuống mặt vịnh và chỉ cách sân bay quốc tế Cam Ranh không xa, có một công trình gần một thế kỷ vẫn lặng lẽ đứng giữa cỏ cây: Đan viện Citeaux Mỹ Ca, hay Đan viện Xitô Mỹ Ca. Với vẻ đẹp cổ kính và không khí gần như tách biệt khỏi nhịp sống hiện đại, nơi đây đôi khi được nhắc đến như một “thánh địa Mỹ Ca” – một miền ký ức đặc biệt của kiến trúc Công giáo tại Khánh Hòa.

Đan viện Mỹ Ca – câu chuyện bắt đầu từ năm 1934

Lịch sử Đan viện Mỹ Ca bắt đầu năm 1934, khi Đan viện Lérins tại Pháp cử ba linh mục sang Việt Nam với mong muốn thành lập một cộng đoàn theo linh đạo Xitô. Sau hành trình tìm kiếm địa điểm từ miền Bắc xuống Đà Lạt, Phan Rang rồi Nha Trang, các đan sĩ cuối cùng dừng lại tại Mỹ Ca – khi ấy chỉ là một làng chài nhỏ, khá biệt lập trên bán đảo Cam Ranh.

Sự tĩnh lặng giữa núi và biển dường như rất phù hợp với đời sống chiêm niệm của các đan sĩ. Công trình được xây dựng trong khoảng 1934–1938, ban đầu gồm bốn khối chính: nhà thờ, một tòa nhà hai tầng phục vụ đời sống cộng đoàn và hai công trình phụ phía sau. Trước khi cầu Long Hồ xuất hiện, muốn đến Mỹ Ca, người ta chủ yếu phải đi bằng thuyền.

Gần một thế kỷ sau, chính sự biệt lập ấy lại khiến công trình mang một vẻ đẹp khác: vẻ đẹp của một kiến trúc dường như đã bị thời gian bỏ quên.

Đan viện Citeaux Mỹ Ca là ngôn ngữ kiến trúc Gothic xuất hiện giữa khung cảnh nhiệt đới của vịnh Cam Ranh.

Kiến trúc Gothic giữa miền nhiệt đới

Điều gây ấn tượng mạnh nhất khi nhìn Đan viện Citeaux Mỹ Ca là ngôn ngữ kiến trúc Gothic xuất hiện giữa khung cảnh nhiệt đới của vịnh Cam Ranh.

Những dãy vòm nhọn nối tiếp nhau tạo nên hành lang dài, các cột thanh mảnh được lặp lại theo nhịp, những ô cửa lớn và chi tiết trang trí dạng hoa bốn cánh khiến mặt đứng công trình có chiều sâu rất đặc biệt. Nhiều tài liệu cũng ghi nhận các đặc trưng Gothic như vòm chóp nhọn, không gian lớn và hệ cửa sổ cao là những yếu tố nổi bật của quần thể này.

Nhưng vẻ đẹp của Mỹ Ca hôm nay không còn nằm ở sự hoàn chỉnh.

Nó nằm ở dấu vết của thời gian.

Những bề mặt tường bạc màu, lớp vật liệu phong hóa, cây dại len vào sân, những khoảng mái đã mất và hành lang dài đổ bóng xuống nền đá tạo nên cảm giác vừa trang nghiêm, vừa hoang phế. Qua những khung vòm, màu xanh của trời Cam Ranh hiện ra như một phần của chính kiến trúc.

Đứng trước Mỹ Ca, người ta có cảm giác công trình không đơn thuần đang xuống cấp. Nó đang già đi cùng lịch sử.

Một di sản kiến trúc cần được nhìn lại

Chiến tranh và những biến động sau đó khiến cộng đoàn đan sĩ rời khỏi cơ sở cũ, để lại quần thể trong tình trạng bỏ hoang suốt nhiều thập niên. Hiện khu vực không phải một điểm tham quan công cộng thông thường và việc tiếp cận công trình có những hạn chế nhất định.

Nhưng cũng chính trong trạng thái ấy, Đan viện Mỹ Ca đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ về cách chúng ta đối xử với những công trình kiến trúc cũ.

Một di sản không nhất thiết phải là cung điện hay công trình nổi tiếng mới có giá trị. Đôi khi, giá trị nằm ở việc nó kể lại được một lát cắt của lịch sử vùng đất: thời kỳ những cộng đồng tôn giáo tìm đến một làng chài xa xôi, mang theo kỹ thuật xây dựng và ngôn ngữ kiến trúc từ phương Tây, rồi tạo nên một công trình hoàn toàn khác biệt giữa cảnh quan Việt Nam.

Gần 100 năm đã trôi qua.

Bên ngoài Mỹ Ca, Cam Ranh hôm nay đã có sân bay quốc tế, những tuyến đường mới và hàng loạt khu nghỉ dưỡng hiện đại. Nhưng giữa sự chuyển mình nhanh chóng ấy, những dãy vòm cũ của đan viện vẫn đứng đó.

Như một khoảng lặng.

Một dấu gạch nối giữa quá khứ và hiện tại.

Và cũng là lời nhắc rằng trong hành trình phát triển, giữ lại ký ức của một vùng đất đôi khi quan trọng không kém việc xây dựng nên những công trình mới.

Bộ ảnh chụp bởi: Kame Asia