Quần đảo Hoàng Sa hiện lên như một chuỗi đảo, đá, bãi cạn và rạn san hô nằm trên một vùng biển có vị trí đặc biệt quan trọng. Theo thông tin của chính quyền Đà Nẵng, quần đảo gồm khoảng 37 đảo, đá, bãi cạn và bãi ngầm, chia thành hai cụm chính là Lưỡi Liềm ở phía tây và An Vĩnh ở phía đông. Đây cũng là khu vực nằm gần các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng của Biển Đông.

Đối với Việt Nam, Hoàng Sa không chỉ là một địa danh trên bản đồ. Đó là một phần của lịch sử khai phá biển, một dấu mốc của quá trình quản lý lãnh thổ qua nhiều thế hệ và cũng là ký ức sâu đậm trong tâm thức của người Việt.

Dấu chân người Việt trên Hoàng Sa từ nhiều thế kỷ trước

Các nguồn sử liệu Việt Nam cho thấy tên gọi Hoàng Sa, hay “Cát Vàng”, đã xuất hiện nhất quán từ ít nhất đầu thế kỷ XVII. Trong thời các chúa Nguyễn, đội Hoàng Sa được tổ chức để ra quần đảo khai thác sản vật, thu hồi hàng hóa từ tàu đắm, đo đạc hải trình và thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền. Hoạt động này tiếp tục qua thời Tây Sơn và được củng cố dưới triều Nguyễn.

Đến thời vua Gia Long và Minh Mạng, các hoạt động quản lý trên Hoàng Sa được ghi nhận ngày càng cụ thể hơn. Nhà nước cử thủy quân ra khảo sát, đo đạc, dựng dấu mốc và tổ chức các chuyến công vụ. Những châu bản triều Nguyễn, thư tịch cổ và bản đồ hiện còn được Việt Nam sử dụng như một phần trong hệ thống bằng chứng lịch sử và pháp lý về quá trình xác lập, thực thi chủ quyền đối với Hoàng Sa.

Theo lập trường chính thức của Việt Nam, những hoạt động này thể hiện một quá trình quản lý nhà nước có tính liên tục qua nhiều thời kỳ lịch sử. Việt Nam vì vậy khẳng định có đầy đủ bằng chứng lịch sử và cơ sở pháp lý để xác lập chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa.

Quần đảo Hoàng Sa mãi mãi là của Việt Nam

Hoàng Sa trong những biến động của thế kỷ XX

Trong thời kỳ Pháp thuộc, chính quyền Pháp tại Đông Dương thay mặt nhà nước Việt Nam đương thời tiếp tục có các hoạt động quản lý tại Hoàng Sa. Sau đó, chính quyền Việt Nam Cộng hòa tiếp quản và duy trì lực lượng tại một số đảo ở khu vực phía tây quần đảo. Những tài liệu hành chính trong các giai đoạn này hiện cũng nằm trong hệ thống hồ sơ mà Việt Nam viện dẫn để chứng minh tính liên tục trong quản lý chủ quyền.

Tháng 1 năm 1974 là một cột mốc đau thương.

Sau một cuộc đụng độ quân sự với lực lượng Việt Nam Cộng hòa, Trung Quốc kiểm soát toàn bộ quần đảo Hoàng Sa. Từ đó đến nay, Trung Quốc duy trì sự kiểm soát thực tế trên quần đảo; Việt Nam tiếp tục phản đối việc chiếm đóng và khẳng định chủ quyền của mình. Đài Loan cũng có yêu sách đối với Hoàng Sa.

Việt Nam lập luận rằng việc sử dụng vũ lực để chiếm giữ lãnh thổ không thể tạo ra một danh nghĩa chủ quyền hợp pháp và tiếp tục yêu cầu giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế.

Hoàng Sa hôm nay

Trong hệ thống hành chính của Việt Nam hiện nay, Hoàng Sa được tổ chức thành đặc khu Hoàng Sa trực thuộc thành phố Đà Nẵng, sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai từ năm 2025.

Trên thực địa, Trung Quốc vẫn đang kiểm soát toàn bộ quần đảo và tiếp tục xây dựng, mở rộng cơ sở hạ tầng trên một số thực thể. Các nghiên cứu vệ tinh độc lập cho thấy hoạt động cải tạo và xây dựng của Trung Quốc tại Hoàng Sa vẫn tiếp diễn trong năm 2026.

Chính vì vậy, câu chuyện Hoàng Sa vẫn là một vấn đề hiện hữu, chứ không chỉ thuộc về lịch sử.

Một phần ký ức của dân tộc

Có lẽ điều khiến Hoàng Sa luôn giữ vị trí đặc biệt trong tâm thức người Việt không chỉ nằm ở giá trị địa chính trị hay tài nguyên.

Đó còn là câu chuyện của những người đã vượt biển ra đảo từ hàng trăm năm trước.

Là những đội Hoàng Sa rời Lý Sơn bằng những chiếc thuyền nhỏ.

Là những thủy quân triều Nguyễn từng đo đạc, dựng dấu mốc giữa đại dương.

Là những người lính đã chiến đấu và hy sinh trong trận hải chiến năm 1974.

Và là nhiều thế hệ người Việt đến hôm nay vẫn tiếp tục tìm hiểu, gìn giữ tài liệu và kể lại lịch sử của quần đảo này.

Với Việt Nam, lập trường chính thức vẫn nhất quán: Hoàng Sa thuộc chủ quyền Việt Nam, và các tranh chấp liên quan cần được giải quyết bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Bởi vậy, Hoàng Sa không chỉ tồn tại trên những tấm bản đồ.

Hoàng Sa tồn tại trong sử liệu, trong những văn bản của các triều đại, trong ký ức của những người đi biển và trong câu chuyện về quá trình Việt Nam hướng ra đại dương suốt nhiều thế kỷ.

Hoàng Sa – với người Việt – vẫn luôn là một phần máu thịt của lịch sử dân tộc, một phần ký ức không thể phai và một chủ quyền mà Nhà nước Việt Nam tiếp tục khẳng định, gìn giữ bằng lịch sử, pháp lý và con đường hòa bình.