Hàm Cá Mập – Từ công trình gây tranh cãi đến ký ức đô thị Hà Nội

Nằm tại số 1–7 Đinh Tiên Hoàng, bên Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, tòa nhà “Hàm Cá Mập” từng chiếm giữ một trong những vị trí đặc biệt nhất của khu vực hồ Gươm.

Từ các quán cà phê trên cao, người dân và du khách có thể phóng tầm mắt qua mặt hồ, cầu Thê Húc, đền Ngọc Sơn và những dòng người chuyển động quanh phố cổ. Trong hơn ba thập niên, đây không chỉ là một công trình thương mại mà còn trở thành điểm hẹn quen thuộc của nhiều thế hệ người Hà Nội.

Thế nhưng, ít ai biết rằng Hàm Cá Mập từng là một trong những công trình gây tranh luận dữ dội nhất khi mới xuất hiện.

Công trình bên hồ Gươm của kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn

Tòa nhà do kiến trúc sư Tạ Xuân Vạn, sinh viên khóa đầu tiên của Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, thiết kế. Công trình được xây dựng vào đầu thập niên 1990 trên khu đất từng gắn với nhà xe điện cũ và Bách hóa Bờ Hồ.

Tên ban đầu của phương án dự thi là Trung tâm Giao dịch Thương mại Quốc tế.

Theo những tư liệu được dẫn lại, kiến trúc sư muốn tạo ra một công trình có những đường cong mềm mại, được hình dung như “làn khói dâng”, đồng thời kết nối thị giác với mặt nước hồ Gươm và những dấu mốc kiến trúc của Hà Nội.

Công trình gồm sáu tầng, mặt chính hướng ra Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, một mặt nhìn về hồ Hoàn Kiếm và mặt còn lại tiếp giáp phố Cầu Gỗ. Nhờ vị trí đặc biệt, các tầng cao của tòa nhà nhanh chóng trở thành nơi ngắm hồ Gươm được nhiều người yêu thích.

Vì sao có tên gọi “Hàm Cá Mập”?

“Hàm Cá Mập” không phải tên chính thức của công trình.

Biệt danh này được cho là xuất hiện từ làn sóng phản ứng và châm biếm đối với hình thức kiến trúc của tòa nhà khi công trình đang được xây dựng.

Vào năm 1993, khi phần thô gần hoàn thành, những thay đổi trong quá trình thi công, màu sắc tối cùng hình khối lớn án ngữ bên hồ Gươm đã khiến công trình nhận về nhiều ý kiến trái chiều.

Một bộ phận giới chuyên môn và dư luận cho rằng tòa nhà quá thô, làm thay đổi cảnh quan cổ kính của khu vực hồ Hoàn Kiếm. Hình dáng những ban công nhô ra phía trước cũng khiến người ta liên tưởng đến các lớp răng hoặc phần hàm của một con cá mập.

Từ một cách gọi mang tính giễu nhại, cái tên “Hàm Cá Mập” dần phổ biến đến mức gần như thay thế hoàn toàn tên gọi chính thức.

Từ “thảm họa kiến trúc” đến một phần ký ức Hà Nội

Thời gian đã tạo nên một nghịch lý thú vị.

Công trình từng bị xem là lạc lõng lại dần trở thành hình ảnh quen thuộc trong đời sống đô thị. Các quán cà phê và nhà hàng tại đây là nơi nhiều người hẹn gặp, ngắm hồ Gươm, theo dõi pháo hoa hoặc quan sát những sự kiện lớn diễn ra tại trung tâm Thủ đô.

 

Hàm Cá Mập xuất hiện trong hàng nghìn bức ảnh, đoạn phim và ký ức của người dân. Đối với nhiều thế hệ, câu nói “hẹn nhau ở Hàm Cá Mập” đã trở thành một cách xác định địa điểm rất tự nhiên.

Bởi vậy, khi Hà Nội quyết định hạ giải công trình để mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, rất đông người đã tìm đến chụp ảnh và nói lời tạm biệt. Những người từng không đánh giá cao kiến trúc tòa nhà cũng phải thừa nhận rằng sự biến mất của nó để lại một khoảng trống trong ký ức đô thị.

Công việc phá dỡ được triển khai trong năm 2025 và hoàn thành vào tháng 8 cùng năm, mở thêm không gian công cộng tại khu vực tiếp giáp hồ Gươm.

Công trình biến mất, địa danh vẫn còn

Đã hơn một năm kể từ khi tòa nhà được hạ giải. Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục nay rộng mở hơn, nhưng trong những cuộc hẹn của người Hà Nội, cái tên Hàm Cá Mập vẫn tiếp tục được nhắc đến.

Câu chuyện của công trình cho thấy giá trị của kiến trúc đô thị không chỉ được quyết định bởi vẻ đẹp hay sự đồng thuận tại thời điểm nó ra đời.

Có những công trình từng bị phản đối, nhưng sau nhiều thập niên hiện diện, lại trở thành một phần đời sống và ký ức của thành phố.

Tòa nhà Hàm Cá Mập không còn tồn tại, nhưng địa danh Hàm Cá Mập có lẽ vẫn sẽ sống lâu trong tâm trí người Hà Nội – như một dấu mốc của thời kỳ chuyển mình, khi khu vực hồ Gươm đứng giữa những tranh luận về bảo tồn, phát triển và diện mạo của một Thủ đô hiện đại.

Ảnh được chụp bởi nhiếp ảnh gia của Kame Asia