Đại phẫu quy hoạch Hà Nội, trả lại vị trí trung tâm của Sông Hồng

Có những dòng sông chỉ để ngắm.
Để đi qua một cây cầu, đứng tựa lan can, nhìn nước trôi rồi mang cảm xúc đó lên thơ.

Nhưng cũng có những dòng sông… không chỉ để ngắm.
Nó quyết định hình dáng của một thành phố.
Nó giữ ký ức của nhiều thế hệ.
Và đôi khi, nó trở thành câu hỏi lớn nhất về tương lai.

Sông Hồng thuộc loại thứ hai.

Nếu anh chị đứng từ trên cao nhìn xuống, sẽ thấy con sông ấy uốn lượn đi vào Hà Nội theo một cách rất lạ.
Không dữ dội.
Không lạnh lùng.
Mà mềm mại, có gì đó rất Bắc Bộ, rất cổ, rất tình.
Nó giống như một cô gái ngồi nghiêng vào lòng một sĩ phu Bắc Hà.
Một hình ảnh vừa đẹp, vừa lãng mạn, vừa có chút gì đó rất sâu.

Với tôi – một người đã sống hơn 20 năm ở Hà Nội – Sông Hồng không chỉ là một dòng chảy.
Nó là khí chất.
Là nền cảnh.
Là phần thầm lặng nhưng rất lớn của thành phố này.

Nhưng nếu nói thật lòng…
thì suốt rất nhiều năm qua, Sông Hồng chưa được chăm chút đúng với vị trí lịch sử và biểu tượng của nó.

Anh chị thử nhìn lại mà xem.

Paris có sông Seine.
London có Thames.
Seoul có sông Hàn.

Những con sông ấy không chỉ chảy qua thành phố.
Chúng được biến thành một phần của thành phố.
Thành không gian công cộng.
Thành bản sắc thị giác.
Thành nơi người ta tự hào khoe ra với thế giới.

Còn Sông Hồng…
nhiều năm qua vẫn như vậy.
Phía bên này là phố.
Phía bên kia là bãi.
Một dòng sông lớn chảy giữa thủ đô mà hai bên bờ có lúc vẫn nham nhở như một vết khâu dang dở của lịch sử.

Nó đẹp đấy.
Nhưng cái đẹp ấy lâu nay vẫn mang dáng vẻ tự nhiên nhiều hơn là được chăm chút.

Và đôi khi, chính vì chưa được kể đúng cách, chưa được làm tới nơi tới chốn, nên trong mắt nhiều người chưa hiểu Hà Nội, khu ven sông Hồng hiện lên như một nơi nghèo nàn, cũ kỹ, nhếch nhác.
Một vùng rìa.
Một phần bị bỏ quên.

Thậm chí, chỉ cần nhìn thoáng qua, nhiều người có thể hình dung sai về cả Hà Nội.

Tôi nghĩ… đó cũng là một thất bại của truyền thông đô thị.
Bởi một thành phố lớn không thể để dòng sông trung tâm của mình tồn tại mãi trong trạng thái nửa phố, nửa bãi, nửa quy hoạch, nửa bỏ quên.

Và rồi bây giờ…
sau rất nhiều năm, người ta bắt đầu nói nghiêm túc về việc “trả lại vị trí trung tâm cho Sông Hồng.”

Thật ra, đó là một tín hiệu tốt.
Rất tốt là đằng khác.

Bởi điều đó có nghĩa là Việt Nam đang thay đổi.
Hà Nội đang thay đổi.
Và người ta bắt đầu nhìn con sông này không chỉ như một khoảng trống địa lý, mà như một trục phát triển.

Tôi từng vào TP.HCM sống, và khi nhìn sông Sài Gòn, tôi thấy một cách ứng xử rất khác.
Người ta quy hoạch hai bên bờ sông với các tòa nhà cao tầng, các trục ven sông, không gian công cộng, các điểm ngắm cảnh, những mốc định vị trung tâm.
Sông không còn là “rìa”, mà trở thành “mặt tiền”.

Nhiều khi, người ta còn lấy sông Sài Gòn như một cái mốc để đo khoảng cách, để xác định trung tâm, để kể câu chuyện về thành phố.

Và tôi nghĩ, Hà Nội rồi cũng sẽ phải đi theo một con đường như thế.
Chậm hay nhanh thì không biết.
Nhưng sớm muộn cũng phải đối diện với điều đó.

Nếu làm được, Hà Nội sẽ đẹp hơn rất nhiều.
Rất nhiều.

Nhưng…

Không thể biến chuyện ấy thành một cuộc đua bê tông hóa vội vã.

Bởi có những thứ xây rất nhanh.
Cầu có thể nhanh.
Đường có thể nhanh.
Cao ốc có thể nhanh.
Nhưng niềm tin của người dân thì không.

Trên bản quy hoạch, mọi thứ đôi khi chỉ là một nét bút kéo vài centimet.
Một đường chỉ.
Một ô màu.
Một khoảng quét rất gọn.

Nhưng trong đời sống thật, cái “quệt bút” ấy có thể kéo dài qua vài thế hệ.

Nó không chỉ là đất đai.
Nó là ký ức.
Là tập quán sống.
Là hàng xóm.
Là ngõ nhỏ.
Là những buổi chiều đi bộ.
Là hàng ăn quen.
Là không khí quen thở.

Nó là những bãi đào Nhật Tân.
Là xa xa bên kia còn có gốm Bát Tràng.
Là những người bao đời sống ở đó và coi nơi ấy như một kiểu quê ở trong lòng phố.

Bởi vậy, khi nghe nói về quy hoạch, về di dời, về Hà Nội mới…
người ta không chỉ nghĩ đến cái đẹp trong tương lai.
Người ta nghĩ đến việc mình sẽ mất đi điều gì.

Và phải nói thật… người Hà Nội ai mà chẳng biết nếu làm tốt thì thành phố sẽ đẹp hơn.
Ai cũng hiểu vậy.
Nhưng phần lớn con người chỉ bắt đầu nghĩ sâu đến “sống đẹp” khi đã thấy mình “ăn no” và đủ yên tâm với đời sống trước mắt.

Trong lúc phố phường còn đầy nỗi lo,
cửa hàng trả mặt bằng còn nhiều,
công việc bấp bênh,
người người ngơ ra vì đủ thứ áp lực mưu sinh…
thì việc lại phải cộng thêm nỗi lo về nhà cửa, chỗ ở, nơi bị di dời…
người dân lo là đúng thôi.

Mà cái lo đó không chỉ là chuyện của người ven sông.

Nhiều người vẫn nghĩ di dân ở đâu thì chỉ ảnh hưởng khu đó.
Không đâu.

Khi một khu bị di dời, người dân cầm tiền đền bù thường sẽ lại tìm mua nhà quanh đó – vì họ muốn giữ nhịp sống quen thuộc.
Thế là giá nhà vùng lân cận tăng.
Rồi chi phí sinh hoạt tăng.
Rồi dịch vụ tăng.
Rồi cả thành phố bị tác động theo kiểu dây chuyền.

Tức là chuyện ấy không bao giờ chỉ là việc riêng của một nhóm người.

Nó là chuyện của cả đô thị.

Có rất nhiều người sẽ phải rời đi vì một Hà Nội mới.
Có người bức xúc.
Có người buồn.
Có người bất mãn.
Có người im lặng.

Và tôi nghĩ… phải đứng đủ lâu trong vị trí của họ, người ta mới hiểu được cảm giác ấy.

Nhiều người đã sống ở những con ngõ đó cả đời rồi.
Họ quen cái nhịp sống đang có.
Quen con đường đi chợ.
Quen quán nước đầu ngõ.
Quen tiếng gọi nhau của hàng xóm.
Quen cái nền không khí rất riêng của nơi họ ở.

Bây giờ đưa họ tới một nơi khác,
dù đẹp hơn, cao hơn, sạch hơn, khang trang hơn…
thì chưa chắc họ đã thấy mình hạnh phúc hơn.

Nói như thế không phải để phủ nhận quy hoạch.
Mà để hiểu rằng đô thị không chỉ là bê tông, mà là con người.

Có những người sống lâu đến mức đất đã hóa thành tâm hồn.
Khi đó, bắt họ đi quá nhanh,
không chỉ là đổi địa chỉ.
Mà là đổi cả cảm giác sống.

Vậy phải làm thế nào?

Tôi nghĩ…
người dân vẫn có thể đồng ý thôi.
Vẫn có thể chấp nhận hy sinh một phần để một Hà Nội mới được hình thành thôi.

Nhưng đổi lại, họ cần một sự rõ ràng hơn.
Một sự minh bạch hơn.
Một cảm giác an toàn hơn cho tương lai gia đình họ.

Họ cần biết mình sẽ đi đâu.
Sống thế nào.
Được gì.
Mất gì.
Và điều đó có thực sự tốt hơn không.

Mà nếu quy hoạch quá nhanh, thúc quá mạnh, làm quá gấp…
thì rất khó để tạo ra sự minh bạch và an toàn đó.

Đúng là với một số người, sự dịch chuyển ấy có thể lại là một vận may.
Một mảnh đất tạm bợ năm nào, nay đổi lấy một căn hộ mới trong khu đô thị hiện đại – đó rõ ràng cũng là một cơ hội.

Nhưng với rất nhiều người khác, đặc biệt là những người đã quen sống nhà đất, dù cũ, dù hẹp, dù xập xệ…
thì việc đưa họ lên sống trong một căn hộ trên cao, ngày ngày ra vào bằng thang máy, sống trong một kiểu không gian rất khác…
với họ, cảm giác đó không hề dễ chịu.

Nghe có vẻ cực đoan, nhưng với người đã quen một nếp sống khác,
đó là sự thật.

Nói cho cùng, điều tôi mong không phải là “đừng quy hoạch Sông Hồng”.
Ngược lại.

Tôi mong một ngày nào đó, con sông này thật sự được trả về đúng vị trí của nó trong lòng Hà Nội.
Được đẹp hơn.
Được đàng hoàng hơn.
Được văn minh hơn.
Được trở thành một không gian xứng đáng với thủ đô.

Nhưng trên hành trình ấy,
tôi cũng mong người ta đừng quên rằng dưới mỗi nét bút quy hoạch là số phận của rất nhiều con người.

Làm đẹp cho thành phố là điều nên làm.
Nhưng làm sao để người dân không cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau…
thì đó mới là bài toán khó nhất.

Và có lẽ, cũng là bài toán nhân văn nhất.”